परिचय
 |
| चित्रः अदुवाको गानो कुहिने रोगी विरुवा |
रोगको लक्षण
v अदुवाको सराको तल्लो पातको टुप्पो पहेंलिदै जान्छ र पातको दुवै छेउ हुँदै विस्तारै सराको फेंदसम्म फैलिंदै जान्छ तर पातको बीचको भाग हरियै रहन्छ ।v बिस्तारै सवै पातहरु तलदेखि माथिसम्म पहेलिंदै जान्छन् । यी पातहरु सुक्दै लत्रिन्छन् र भुँईमा झर्छन् ।v पातको सराले बेरिएको डाँठको बीच्चको तन्तु बिग्रिनाले पानीले भिजेको जस्तो भई पहेंलो खैरो रंगमा परिणत हुन्छ ।v पछिल्लो अवस्थामा रोगी सराहरु (वा बोट) तान्दा सजिलै उखेलिन्छ र सराहरु जमिनमा ढलेका देखिन्छन् तथा गानो फ्यात्त कुहेको हुन्छ र गन्ध पनि आउने गर्छ ।v यो रोग लागेको गानो भण्डारणमा पनि कुहिन्छ ।
रोगचक्र तथा वातावरणीय सम्बन्ध
v रोगी बीउ गानो नै यो रोगको प्रमूख स्रोत हो । यो रोगको ढुसी भएको माटो, माटोमा रहेका रोगी डाँठ, पात र बोटका अन्य भागहरु, यो रोग अदुवा लगाएको खेतमा स्थापना गर्ने स्रोत हुन् ।v वायूमण्डलमा प्रशस्त आर्द्रता भएको र २५ देखि ३५ डिग्री सेल्सियस तापक्रममा यो रोग निकै आक्रमक तरिकाले बृद्दि हुने गर्दछ । प्राय ः श्रावणदेखि भाद्र महिनामा यस्तो वातावरण मिल्नगई यो रोगको प्रकोप बढी देखिन्छ ।v अदुवा रोपेको जमिनमा पानी जम्ने र निकासको व्यवस्था छैन भने यस्तो जग्गामा यो रोग छिट्टै फैलन्छ र पूरै खेतको गानो संक्रमितभई उत्पादन सखाप पार्दछ ।
गानो कुहिने रोगको एकिकृत व्यवस्थापन विधि
अदुवा खेतमा यो रोगको ढुसीको लागि
उपयूक्त वातावरण भएमा निकै आक्रमक तरिकाले बढ्छ । यो विभिन्न किसिमका ढुसी,
जिवाणु तथा कीराको आक्रमणबाट लाग्ने एक जटिलखालको रोग
भएकोले रोग लागि सकेपछि पूर्णतया व्यवस्थापन गर्न निकै कठिन हुन्छ । त्यसैले
बालीमा यो रोग लाग्नबाट बचाउन वा रोग स्थापना हुन नदिन सम्भव भएका हरेक उपायहरुलाई
एकिकृत तरिकाले अपनाउनु नै बुद्दिमानी हुन्छ । यो रोग व्यवस्थापन गर्न अपनाउन
सकिने विभिन्न विधिहरु तल उल्लेख गरिएका छन् ।
१. कृषिगत विधि
२. भौतिक विधि
३. जैविक विधि
४. रासायनिक विधि, र
५. उपयूक्त भण्डारणको व्यवस्था गरेर
१. कृषिगत विधि (Cultural Practices)
अदुवाबालीमा गानो कुहिने रोग लाग्ने वातावरण श्रृजना
हुनबाट बचाउन विभिन्न किसिमका कृषि बिधिहरु अपनाउन सकिन्छ,
जस्तै
ü गानो कुहिने रोग रहित स्थानमा उत्पादन गरिएको स्वस्थ्य बीउ गानोको मात्र प्रयोग गर्ने,ü पानी नजम्ने वा जल निकासको व्यवस्थापन नभएको ठाँउ अदुवा खेतीको लागि छनोट नगर्ने, खेती गर्नै पर्ने अवस्थामा जल निकासको राम्रो प्रबन्ध मिलाउने वा १०–१५ से.मि. उठेको ड्याङ बनाई खेती गर्ने,ü अदुवा बाली लगाईएको खेतबारीबाट झारपात हटाएकर सफा राख्ने र स्याउला, पात, खर वा परालले छद्यावरण (मल्चिङ) अनिवार्य गर्ने,ü अदुवा वा बेसार चैत्र महिना भित्र अदुवा लगाई सक्ने, (ढीलो लगाएमा रोगले बढी आक्रमण गरेको पाईन्छ),ü यो ढुसी माटो वा रोगी गानो, डाँठमा दूई वर्ष सम्म जिवित रहने हुँदा बाली चक्र अनिवार्य अपनाई कुनै पनि जग्गामा तीन वर्षमा एक पटक मात्र अदुवा लगाउने,ü अदुवा खनिसकेपछिको अवशेष जरा, सरा, रोगी गानो, पात अदि सबै संकलन गरि जलाईदिनु पर्दछ र यस पछि लगाएको बालीमा उम्रेका अदुवाको बोटहरु पनि उखेलेर नष्ट गर्ने,ü लगाउने सिफारिस दुरी कायम गर्ने वा बाक्लो गरी नलगाउने, र सिफारिस मात्रामा मल (१२५० कि.ग्रा. कम्पोष्ट र क्रमशः ३, २ र १ कि.ग्रा. नाईट्रोजन, फोस्फोरस र पोटास प्रति रोपनी) प्रयोग गर्ने,ü बीउको लागि छिप्पीएको (नौ महिना पुगे पछि खन्ने) गानोमात्र प्रयोग गर्नेü टिस्यूकल्चर विधीबाट रोग मुक्त विरुवा उत्पादन गरी प्रयोग गर्ने (दीर्घकालिन उपाय)।
२. भौतिक विधि (Physical Practices)
ü बीउ गानोलाई तातो पानीले ५१ डिग्री सेल्सियस तापक्रममा १० मिनेटसम्म उपचार गरेर लगाउनाले यो रोग कम लाग्दछ,ü १० देखि १५ से.मी. अग्लो ड्याङ बनाई सेतो प्लाष्टिकले छोपी १ महिना माटो निर्मलिकरण (सोलाराईजेसन) गरेर अदुवा रोप्ने,ü अदुवा बालीमा फाट्टफुट्ट गानो कुहिने रोग देखा पर्ना साथ रोगी देखिएका बोट उखेलेर जलाई नष्ट गर्दै जाने
३. जैविक विधि (Biological management)
ü बीउ रोप्नु भन्दा पहिले माटोमा बोर्डो मिस्रण (६:६:५०) ७ लिटर प्रति वर्गफुटका दरले र बीउ उम्रेपछि २ देखि ३ हप्ताको फरकमा (५:५:५०) छर्किनाले केही हदसम्म गानो कुहिने कम गर्न सकिन्छ,ü वा गानो बीउ लगाउनु भन्दा पहिले ट्राईकोडर्मा हर्जियानम (५ देखि १० ग्राम) प्रति कि.ग्रा. बीउ ३० मिनेट उपचार गर्ने,ü माटोमा ट्राईकोडर्मा हर्जियानम २.५ ग्राम प्रति ५० कि.ग्रा. कम्पोष्टमलमा मिस्रण बनाई बीउ रोप्नु भन्दा १० देखि १५ दिन अगाडी प्रति हेक्टर अदुवा लगाउने जमिनमा मिसाउने,ü अदुवा लगाउदा लगाउने कुलेसोमा प्रति रोपनी १०० कि.ग्रा. तोरी वा नीमको पीना र २.५ देखि ३ कि.ग्रा. टिमूरको धुलेको पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ,ü पुनरनभा (Boerhaavia diffusa) को जराबाट तयार गरेको १० प्रतिशतको झोल (एक्ट्र्याक्ट)को पानीको घोलमा रातभर बीउ गानो डुबाई उपचार गर्ने र १० प्रतिशत कै घोल एक हप्ताको फरकमा रोगको पहिलो लक्षण देखिएदेखि तीन पटक छर्किनाले उल्लेख्यमात्रामा यो रोग ७९ प्रतिशतसम्म कम भएको पाईएको छ (Pandy et al., 2010)।ü साथै, जैविक तत्व “जीवातु” को प्रयोगले ईमाडोल गा.वि.स., ललितपुरमा २०६७ सालमा गरिएको परीक्षणको प्रारम्भिक नतिजाले अदुवाको गानो कुहिने रोग सजिलैसँग नियन्त्रण गरेको पाइएको छ ।
४. रासायनिक विधि (Chemical
management)
कुनै पनि दैहिक ढुसीनासक (Systemic
fungicide) विषादीले गानोबीउको उपचार गरेर यो रोगको
व्यस्थापन गर्न सकिन्छ ।
ü बीउ लागउनु अगाडी ईण्डोफिल एम ४५, (२.५ ग्राम) र बेभिष्टनि (१ ग्राम) प्रति लिटर पानीमा घोली बनाएको मिस्रणमा बीउलाई १ घण्टा डुबाएर उपचार गरिएको बीउ गानो मात्र रोप्ने वा रीडोमिल एम ७२ वा टपसीन एम वा एप्रोन डब्लुपी ३५ (दूई ग्राम) प्रति लिटर पानीको घोल तयार गरी २० मिनेट उपचार गर्ने र छायाँमा सुके पछि बीउ लगाउने, वाü मेटालाक्जाईल (Metalaxyl) MZ ३ ग्राम प्रति लिटर पानीको मिस्रणमा बीउ उपचार गरी माटोमा Trichoderma harzianum १० कि.ग्रा., २५० कुण्टल कम्पोष्टमल र बनमाराको टुक्रा पारेको पात र डाँठ १०० कुण्टल प्रयोग गरी अदुवा लगाउनाले यो रोग निकै कम भएको पाईएकोछ (Shalini D. Sagar, 2006) । वाü विरुवा उम्रेको एक महिना भित्र रोगको लक्षण देख्नासाथ ईण्डोफिल एम ४५ एक ग्राम र बेभिष्टिन वा रिडोमिल ०.५ ग्राम प्रति लिटर पानीको घोल जरासम्म भिज्ने गरी ड्रेन्चिङ गर्ने, वाü चार पटक ब्लाईटक्स ५० (कपरअक्सिक्लोराईड)को ०.३ प्रतिशतको (३ ग्राम) प्रति लिटर पानी घोल तयार गरी १५ दिनको फरकमा बर्षा शुरु हुनु अघिदेखि माटोमा ड्रन्चिङ गर्ने,ü गानो कुहिने रोग देखिईसकेको छ भने डाईथेन एम ४५ (२.५ ग्राम), बेभिष्टिन (१ ग्राम) र क्लोरिपाईरिफस (२ एम.एल.) प्रति लिटर पानीमा घोल तयार गरी १५ दिनको फरकमा जरा भिज्ने गरी हाल्ने वा ड्रेन्चिङ गर्ने
५. अवरोधक जातको प्रयोग (use
of resistant cultivars)
ü बीउको छनोट गर्दा यो रोग प्रतिरोधक जातको छनोट गरेर पनि रोगबाट बच्न सकिन्छ ।ü नेपालमा कपुरकोट अदुवा १ र ZI 8501 जातको अदुवा गानो कुहिने रोग सहन सक्ने जात हुन् ।ü त्यसतै गरी Maran, Nadiya, Narasapattom भारतीय जातका अदुवा गानो कुहिने रोग (P. aphanidermatum) मध्यम सहन सक्ने जात हुन् ।
रोग व्यवस्थापनको लगि उपयूक्त भण्डारणको व्यवस्था
यो रोगको प्रमूख स्रोत बीउ नै भएकोले रोगको संक्रमणबाट
बचाउन उपयूक्त भण्डारणको व्यवस्थापन गरी रोगको प्रकोपबाट बच्न सकिन्छ । बीउ
भण्डारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरुः
ü २ मि. वा आवस्यकतानुसार लम्बाई, १ मि. चौडाई र १ मि. गहिराईको खाडल छायाँ भैराख्ने ठाउँमा खन्ने, तयारी खाडलको भित्ता गोबरले लिपेर सुकेपछि बीउ उपचार गर्न तयार गरेको झोल खाडलको चारै तर्फ छर्ने।ü पिंधमा ५ से.मि. काठको धुलो वा धानको भुस वा बालुवाको तह राख्ने,ü गानोबीउ ट्राईकोडर्माले ५ ग्राम प्रति लिटर वा डाईथेन एम ४५ बिषादी, (२.५ ग्राम) प्रति लिटर पानीको घोलमा ३० मिनेट उपचार गरी २४ घण्टा छायाँमा सुक्न दिने,ü सुकेको गानो बीउलाई खाडलमा मिलाएर राख्ने,ü त्यसपछि भुस वा बालुवाको पातलो तह माथिबाट राख्ने, एवं रितले खाडल भर्दै जाने । खाडल भरिन ४ औंला जति खालि राखेर प्वाल पारेको काठको फल्याकले ढाक्ने, यस माथि पराल वा खर रखेर घाम र पानीबाट जोगाउने।ü अर्को सिजनमा खाडलबाट बीउ निकालेर डाईथेन एम ४५ (२ ग्राम) र बेभिष्टिन (१ ग्राम) प्रतिलिटर पानीमा घोल तयार गरी उपचार गर्ने, र छायाँमा सुकाईसके पछि लगाउने।
सन्दर्भ स्रोतहरुः
A.k.
Pandey, L.P. Awasthi, J.P. Srivastava and N.K. Sharma, 2010. Management of
Rhizome Rot Disease of Ginger (Zingiber officinale Rose L.). Journal of
Physiology, 2(9): 18-20.
K.C.
Gobinda, J. Gautam and B. Acharya, 2069 BS. Ginger and Turmeric Improved
Production Technology. National Ginger Research Program, Kapurkot, Salyan
(Booklet in Nepali).
Md.
Ziaur Rahman Bhuiyan, Md. Rafiqul Islam and Nazneen Sultana, 2013. Integrated
Approach for Management of Rhizome rot in Ginger. J.Expt.Biosci.,
4(1):83-88. Source: https://docs.google.com/file/d/0ByW-1TOyPqVNN3kxTV9KSnBvTFE/edit (Retrieved
on 2013/07/08).
MoAD,
2012. Statistical Information on Nepalese Agriculture 2011/12, Agri-Business Promotion
and Statistics Division, SinghDurbar, Kathmandu, Nepal.
MoAD,
2068 BS. Vegetable farming Technology, Ministry of Agriculture Development,
Agribusiness Promotion and Statistical Division, Singhdurbar, Kathmandu, Nepal
(Book in Nepali).
NP
Dohroo, S. Kansal and N Ahluwalia, 2012. Status of Soft rot of Ginger (Zingiber
officinale Roscoe), Department of Vegetable Science, Dr. Y.S. Parmar
University of Horticulture and Forestry, Solan, India.
R.C.
Shakywar, Krishna S. Tomar and M. Pathak, 2013. Integrated Diseases Managemen
of Ginger Rhizome rot. Source: http://www.krishisewa.com/cms/disease-management/73-ginger-rhizome-rot.html (Retrieved
on 2013-08-06).
Shalini
D. Sagar, 2006. Investigation of the Etiology, Epidemiology and Integrated
Management of Rhizome rot complex of Ginger and Turmeric. PhD. Thesis.
University of Agriculture Sciences, Dharwad-580005, India.
Sheldon
M. Elliott, 2003. Rhizome Rot Disease of Ginger, Crop and Plant Protection
Unit, Ministry of Agriculture, Jamaika, West Indies. Srouce: http://www.moa.gov.jm/PlantHealth/data/ginger_rhizome_rot_disease.pdf (Retrieved
on 2013/07/08).
Y.D.
GC., K. Kafle and G. KC., 2067 BC. Aduwako gano kuhine tatha anya rog
byawasthapan, Plant Protection Directorate, Department of Agriculture,
Nepal (folder in Nepali).
